Uşaqlarda və Yeniyetmələrdə Obsesiv-Kompulsiv Pozuntu: Valideynlər və Müəllimlər Nələri Bilməlidirlər?
Obsesiv-Kompulsiv Pozuntu (OKP) uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə ən çox rast gəlinən psixi sağlamlıq problemlərindən biridir. Bir çox valideyn və müəllim təkrarlanan davranışları sadəcə xarakter xüsusiyyəti və ya vərdiş kimi qiymətləndirsə də, bəzi hallarda bu davranışlar daha ciddi psixoloji çətinliyin göstəricisi ola bilər.
Araşdırmalar göstərir ki, uşaq və yeniyetmələrin əhəmiyyətli bir hissəsi həyatlarının müəyyən dövründə psixi sağlamlıq problemləri yaşayır və OKP bu problemlər arasında xüsusi yer tutur. Erkən diaqnostika və müdaxilə olmadıqda simptomlar xronikləşə, akademik fəaliyyətə, sosial münasibətlərə və ümumi həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
OKP nədir?
OKP iki əsas simptom qrupu ilə xarakterizə olunur: obsesiyalar və kompulsiyalar.
Obsesiyalar insanın iradəsindən asılı olmayaraq təkrar-təkrar ağlına gələn, narahatlıq yaradan düşüncələr, təsvirlər və ya qorxulardır.
Məsələn:
Mikrob və çirklənmə qorxusu
Özünə və ya yaxınlarına zərər gələcəyi ilə bağlı düşüncələr
Xəstələnmək və ya ölüm qorxusu
Daim şübhə hissi
Kompulsiyalar isə həmin narahatlığı azaltmaq üçün yerinə yetirilən təkrarlayıcı davranışlar və ya zehni aktlardır.
Məsələn:
Əlləri dəfələrlə yumaq
Qapını və ya qazı təkrar yoxlamaq
Saymaq və ya müəyyən sözləri təkrarlamaq
Əşyalara xüsusi qaydada toxunmaq
Uşaq çox vaxt bu davranışların məntiqsiz olduğunu anlasa da, onları etmədikdə güclü narahatlıq hiss edə bilər.
Məktəb mühitində OKP necə görünür?
OKP simptomları təkcə evdə deyil, məktəbdə də özünü göstərə bilər.
Belə uşaqlarda:
Tapşırıqları tamamlamaq üçün həddindən artıq vaxt sərf etmək
Yazıları dəfələrlə silib yenidən yazmaq
Daim müəllimdən əminlik almağa çalışmaq
Diqqətin yayınması
Həmyaşıdlarla münasibətlərdə çətinliklər
müşahidə edilə bilər.
Bəzən müəllimlər uşağın davranışlarını məsuliyyətsizlik və ya inadkarlıq kimi qiymətləndirirlər. Halbuki davranışın arxasında güclü narahatlıq və obsesiv düşüncələr dayana bilər.
OKP hansı problemlərlə birlikdə müşahidə oluna bilər?
Tədqiqatlar göstərir ki, OKP-li uşaqlarda digər psixoloji çətinliklərə də tez-tez rast gəlinir:
Təşviş pozuntuları
Depressiya
Tik pozuntuları
Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozuntusu (DÇHP)
Öyrənmə çətinlikləri
Bu səbəbdən qiymətləndirmə zamanı yalnız OKP simptomlarına deyil, uşağın ümumi psixoloji vəziyyətinə diqqət yetirmək vacibdir.
Müalicə mümkündürmü?
Sevindirici haldır ki, OKP müalicə edilə bilən pozuntudur.
Ən effektiv yanaşmalardan biri Koqnitiv-Davranışçı Terapiya (KDT) hesab olunur. Bu terapiya uşağa obsesiv düşüncələri və kompulsiv davranışları tanımağı, onlarla daha sağlam şəkildə mübarizə aparmağı öyrədir.
KDT-nin mühüm komponentlərindən biri Ekspozisiya və Reaksiyanın Qarşısının Alınması (ERP) metodudur. Bu üsul vasitəsilə uşaq onu narahat edən vəziyyətlə mərhələli şəkildə qarşılaşır və kompulsiv davranışları yerinə yetirmədən yaranan narahatlığa dözməyi öyrənir.
Bəzi hallarda terapiya dərman müalicəsi ilə birlikdə tətbiq edilir və bu kombinə olunmuş yanaşma daha yüksək nəticələr verir.
OKP sadəcə təmizlik sevgisi və ya səliqəlilik deyil. Bu pozuntu uşağın emosional rifahına, akademik uğurlarına və sosial münasibətlərinə ciddi təsir göstərə bilər.
Valideynlər, müəllimlər və psixoloji sağlamlıq mütəxəssisləri simptomları erkən tanıdıqda və vaxtında müdaxilə etdikdə uşaqların həyat keyfiyyətində əhəmiyyətli yaxşılaşma əldə etmək mümkündür.
İstinadlar
American Psychiatric Association. (2000). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed., text rev.). Washington, DC: Author.
Helbing, M. L., & Ficca, M. (2009). Obsessive-compulsive disorder in children and adolescents.
March, J. S., Franklin, M., & Foa, E. (2005). Cognitive-behavioral psychotherapy for pediatric obsessive-compulsive disorder. (ERP)
Wewetzer, C., & Klampfl, K. (2004). Obsessive-compulsive disorder in childhood and adolescence.