Sən bunu sevirsən, yoxsa sadəcə ona öyrəşmisən?
Heç olub ki, ilk dəfə eşitdiyin mahnını bəyənməmisən, amma bir neçə dəfə dinlədikdən sonra “əslində çox yaxşıdır” demisən?
Və ya əvvəllər xoşuna gəlməyən bir insanı zaman keçdikcə daha simpatiyalı görmüsən?
Bunun arxasında Mere Exposure Effect — sadə məruzqalma effekti ola bilər.
Bu fikir psixologiyada xüsusilə Robert Zajoncun 1968-ci ildə apardığı araşdırmalarla məşhurlaşdı. Zajonc göstərirdi ki, bir stimul bizə nə qədər çox tanış olursa, ona qarşı münasibətimiz də müəyyən həddə qədər daha müsbət ola bilər.
Maraqlısı isə budur: bunu hiss etmək üçün həmin şeyi şüurlu şəkildə xatırlamağımız belə vacib deyil. Araşdırmalar göstərir ki, insan əvvəl gördüyü stimulu şüurlu olaraq tanımasa belə, ona qarşı daha müsbət münasibət göstərə bilər. Bu, şüursuz tanışlığın üstünlük yaratmaqda rol oynaya biləcəyini göstərir.
Bu effekt insanlardan musiqiyə, sözlərdən şəkillərə və müxtəlif məhsullara qədər bir çox sahədə araşdırılıb. Məsələn, təkrar qarşılaşma yeni musiqi və məhsullara qarşı simpatiyanı artıra bilər.
Amma burada vacib bir “amma” var.
Çox təkrarlamaq həmişə daha çox sevdirmək demək deyil.
2017-ci ildə 81 məqalədən və 268 ayrı nəticə əyrisindən ibarət böyük meta-analiz göstərdi ki, mere exposure effektinin münasibəti çox vaxt tərs U formasında olur: Yəni əvvəlcə tanışlıq artdıqca bəyənmə yüksəlir, lakin həddindən artıq təkrarlanma sonradan marağın və simpatiyanın azalmasına səbəb ola bilər.
Yəni:
Tanımadığımız → tanış olur → daha rahat hiss edirik → daha çox bəyənə bilərik → həddindən artıq tanışlıq → bezə bilərik.
Bu səbəbdən bəzən “mən bunu niyə sevirəm?” sualının cavabı onun obyektiv olaraq daha yaxşı olması deyil.
Bəlkə də sadəcə beynimiz onu artıq tanıyır.
Bəs bu, insan münasibətlərinə də aiddirmi?
Mere exposure effekti yalnız mahnılar və şəkillərlə bağlı deyil. Tədqiqatlar müxtəlif sözlər, simvollar, vizual stimullar və digər obyektlər üzərində də bu fenomeni araşdırıb.
Bu, gündəlik həyatda niyə bəzi insanları zaman keçdikcə daha “yaxın” və tanış hiss etdiyimizi qismən izah edə bilər.
Amma bir vacib fərq var:
Bir insanı daha çox görmək avtomatik olaraq onu sevəcəyimiz demək deyil.
Mere exposure effekti əsasən tanışlığın simpatiyaya təsirini izah edir. Münasibətlərdə isə şəxsin davranışı, qarşılıqlı əlaqənin keyfiyyəti, emosional uyğunluq və yaşadığımız təcrübələr də böyük rol oynayır.
Hətta 1989-cu ildə Robert Bornstein bu sahədəki çoxsaylı tədqiqatları meta-analiz edərək göstərmişdi ki, mere exposure effektinin gücü stimulun xüsusiyyətləri, təqdim olunma müddəti və digər şərtlərdən asılıdır.
Buna görə növbəti dəfə bir mahnını, filmi, insanı və ya hətta bir fikri getdikcə daha çox bəyəndiyini hiss edəndə özündən soruş:
“Mən bunu həqiqətən daha çox sevirəm, yoxsa sadəcə artıq mənə tanışdır?”
Bəzən cavab düşündüyümüzdən daha maraqlı ola bilər.
Mənbələr:
- Zajonc, R. B. (1968). Attitudinal Effects of Mere Exposure. Journal of Personality and Social Psychology, 9, 1–27.
- Bornstein, R. F. (1989). Exposure and Affect: Overview and Meta-Analysis of Research, 1968–1987. Psychological Bulletin, 106, 265–289.
- Montoya, R. M., et al. (2017). A Re-examination of the Mere Exposure Effect: The Influence of Repeated Exposure on Recognition, Familiarity, and Liking. Psychological Bulletin, 143, 459–498.
- Hansen, J., & Wänke, M. (2009). Liking What's Familiar: The Importance of Unconscious Familiarity in the Mere-Exposure Effect. Social Cognition, 27, 161–182.