Rəqəmsal Dövrdə Görünməyən Təhlükə (İnternet Asılılığı )

Rəqəmsal Dövrdə Görünməyən Təhlükə (İnternet Asılılığı )

Müasir dövrdə internet həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Təhsil, iş, ünsiyyət, əyləncə və gündəlik ehtiyaclarımızın böyük hissəsi internet vasitəsilə qarşılanır. Lakin internetdən həddindən artıq və nəzarətsiz istifadə bəzi insanlarda psixoloji, sosial və fiziki problemlərə səbəb olur. İnternetin özü problem deyil. Problem insanın internetdən istifadə üzərində nəzarəti itirməsi və bu davranışın gündəlik həyatına mənfi təsir göstərməsidir.

İnternet asılılığı nədir?

İnternet asılılığı insanın internetdən istifadəni idarə edə bilməməsi, istifadə müddətinin getdikcə artması və bunun nəticəsində təhsil, iş, ailə münasibətləri, sosial həyat və psixi sağlamlığın zərər görməsi ilə xarakterizə olunan davranış problemidir.

İnternet asılılığının yaranma səbəbləri

İnternet asılılığı tək bir səbəbdən yaranmır. Adətən bioloji, psixoloji və sosial amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində inkişaf edir.

Psixoloji amillər

• Depressiya

• Narahatlıq pozuntuları

• Tənha hiss etmə

• Özünəinamın aşağı olması

• Stresslə mübarizə bacarıqlarının zəifliyi

• Emosional boşluq

Bir çox insanlar gündəlik problemlərdən qaçmaq üçün internetə yönəlirlər. Müvəqqəti rahatlama hissi davranışın təkrarlanmasına səbəb olur.

Bioloji amillər

İnternet istifadəsi zamanı beynin mükafatlandırma sistemi aktivləşir. Xüsusilə sosial media bildirişləri, “like”lar, oyunlarda qazanılan mükafatlar və yeni məlumatlar dopamin ifrazını artırır. Davamlı təkrarlanan bu proses bəzi insanlarda asılılıq davranışının formalaşmasına şərait yarada bilər. ⁠

Sosial amillər

• Pandemiya dövründə onlayn həyata keçid

• Sosial təcrid

• Ailə münasibətlərində problemlər

• Dost dəstəyinin zəif olması

• Uzun müddətli boş vaxt

Risk qrupları

İnternet asılılığı hər yaşda müşahidə olunsa da, aşağıdakı qruplarda daha çox rast gəlinir:

• Yeniyetmələr

• Gənclər

• Sosial narahatlığı olan şəxslər

• Depressiyadan əziyyət çəkən insanlar

• Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB) olan şəxslər

• Stress altında yaşayan insanlar

İnternet asılılığının əsas əlamətləri bunlardır:

• İnternetdə planlaşdırılandan daha uzun vaxt keçirmək

• İstifadəni azaltmaq istəsə də bacarmamaq

• İnternet olmayanda narahatlıq və əsəbilik hiss etmək

• Gündəlik məsuliyyətləri təxirə salmaq

• Yuxu rejiminin pozulması

• Təhsil və ya iş performansının aşağı düşməsi

• Ailə və dostlarla münasibətlərin zəifləməsi

• Real həyatda maraqların azalması

• Yemək və şəxsi gigiyenaya diqqətin azalması

• Uzun müddət ekran qarşısında qalmaq nəticəsində fiziki narahatlıqlar

İnternet asılılığının psixoloji təsirləri

Araşdırmalar göstərir ki, uzunmüddətli problemli internet istifadəsi aşağıdakı problemlərlə əlaqələndirilə bilər:

Emosional təsirlər

• Depressiv əlamətlər

• Narahatlıq

• Aqressivlik

• Əhval dəyişkənliyi

• Özünü dəyərsiz hiss etmə

Koqnitiv təsirlər

• Diqqətin dağılması

• Yaddaşın zəifləməsi

• Konsentrasiyanın azalması

• Məhsuldarlığın aşağı düşməsi

Sosial təsirlər

• Tənhalığın artması

• Ünsiyyət bacarıqlarının zəifləməsi

• Ailə münasibətlərində konfliktlər

• Dost çevrəsinin daralması

Fiziki təsirlər

• Boyun və bel ağrıları

• Göz yorğunluğu

• Yuxu pozuntuları

• Hərəkətsizlik

• Çəki problemləri

Uşaq və yeniyetmələrdə internet asılılığı

Valideynlər aşağıdakı əlamətlərə diqqət yetirməlidirlər:

• Telefon və ya planşet alınanda aqressiv reaksiya vermək

• Dərslərə marağın azalması

• Real oyunlardan uzaqlaşmaq

• Daim sosial mediada olmaq

• Gecə saatlarına qədər internetdən istifadə

• Yemək zamanı belə telefondan ayrılmamaq

Valideynlərin əsas məqsədi qadağa qoymaq deyil, sağlam rəqəmsal balans yaratmaq olmalıdır.

Müalicə və psixoloji müdaxilə

İnternet asılılığı müalicə oluna bilən problemdir.

Ən effektiv yanaşmalar bunlardır:

• Koqnitiv Davranış Terapiyası (CBT)

• Motivasiyaedici müsahibə

• Ailə terapiyası

• Stress idarəetmə bacarıqlarının inkişafı

• Emosiyaların tənzimlənməsi

• Vaxtın planlaşdırılması

• Rəqəmsal detoks proqramları

Əgər problem depressiya, narahatlıq və ya DEHB ilə birlikdə müşahidə olunursa, həmin vəziyyətlərin də paralel müalicəsi vacibdir.⁠

İnternetdən tamamilə uzaqlaşmaq  əvəzinə, sağlam istifadə vərdişləri formalaşdırmaq əsas məqsəddir.

Bunun üçün:

• Günlük ekran vaxtını planlaşdırın.

• Yemək zamanı telefondan istifadə etməyin.

• Yatmazdan ən azı 1 saat əvvəl ekranlardan uzaq durun.

• Həftə ərzində telefonsuz vaxtlar təyin edin.

• İdman və fiziki aktivliyi artırın.

• Hobbilərə vaxt ayırın.

• Ailə ilə birlikdə keyfiyyətli vaxt keçirin.

• Uşaqlar üçün valideyn nümunəsi olun.

İstinadlar

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). 2013. (World Health Organization⁠)

2. World Health Organization. Public Health Implications of Behavioural Addictions Associated with Excessive Use of the Internet, Computers, Smartphones and Similar Electronic Devices. (iris.who.int⁠)

3. Pan, Y. C., et al. (2020). Systematic Review and Meta-analysis of Epidemiology of Internet Addiction. (ScienceDirect⁠)

4. Kuss, D., Chen, J., Wu, A., et al. (2020). Internet-Related Addictions: From Measurements to Interventions. International Journal of Environmental Research and Public Health. (MDPI⁠)

5. Fineberg, N. A., et al. (2021). Excessive and Pathological Internet Use – Risk Behavior or Psychopathology? (ScienceDirect⁠)

6. Mihajlov, M., & Vejmelka, L. (2021). Current Research and Viewpoints on Internet Addiction in Adolescents. (PMC⁠)