Qısqanclıq, yoxsa paxıllıq?
İnsan bəzən başqasının uğurunu gördükdə daxilində izah etməkdə çətinlik çəkdiyi bir narahatlıq hiss edir. Bəzən sevdiyi insanın diqqətini başqası ilə bölüşmək istəmir, bəzən isə başqasının əldə etdiyi uğur, sahib olduğu münasibət və ya həyat şəraiti onda narazılıq yaradır. İlk baxışdan bu hisslər bir-birinə bənzəsə də, psixoloji baxımdan onların arasında mühüm fərqlər var.Qısqanclıq və paxıllıq gündəlik həyatda tez-tez bir-birinin əvəzinə işlədilən anlayışlardır. Halbuki bu hisslərin yaranma səbəbləri, yönəldiyi obyekt və münasibətlərimizə təsiri fərqli ola bilər. Onları düzgün ayırd etmək insanın öz emosiyalarını daha yaxşı anlamasına, münasibətlərində təkrarlanan davranışları tanımasına və özünə daha şüurlu yanaşmasına kömək edir.Bəs insan nə zaman qısqanır, nə zaman paxıllıq edir? Bu hisslər insanın xarakteri haqqında nə deyir və onları sağlam şəkildə idarə etmək mümkündürmü?
Qısqanclıq nədir?
Qısqanclıq, əsasən, insan üçün əhəmiyyətli olan münasibəti, diqqəti və ya emosional bağlılığı itirmək təhlükəsi hiss etdikdə ortaya çıxan emosional reaksiyadır. Bu hiss romantik münasibətlərdə daha çox nəzərə çarpsa da, dostluqda, ailə münasibətlərində və hətta iş mühitində də müşahidə oluna bilər.Məsələn, bir insan həyat yoldaşının başqa birinə xüsusi diqqət göstərdiyini gördükdə narahatlıq keçirə bilər. Uşaq ailəyə yeni körpə gəldikdən sonra valideynlərinin diqqətini itirəcəyindən qorxa bilər. Dostlardan biri digərinin yeni münasibət qurduqdan sonra ondan uzaqlaşdığını düşündükdə qısqanclıq hiss edə bilər.Bu nümunələrin ortaq nöqtəsi münasibətdəki yerini və əhəmiyyətini itirmək qorxusudur.
Psixoloji baxımdan qısqanclıq yalnız sevginin göstəricisi deyil. O, bağlılıq ehtiyacı, rədd edilmək qorxusu, özünəinam, keçmiş münasibət təcrübələri və münasibətdəki real vəziyyətlə əlaqəli ola bilər.Bəzi insanlar üçün yaxınlıq və güvən hissi təbii şəkildə formalaşır. Digərləri isə sevdikləri insanın uzaqlaşması ehtimalına qarşı daha həssas ola bilirlər. Belə hallarda adi bir hadisə belə təhlükə kimi şərh edilə bilər: gecikən mesaj, dəyişən davranış və ya başqa birinə göstərilən diqqət insanın zehnində müxtəlif ehtimallar yarada bilər.Lakin vacib məqam budur ki, qısqanclıq hissinin yaranması münasibətdə həqiqətən təhlükə olduğu mənasına gəlmir. Hiss etdiyimiz narahatlıq real hadisədən qaynaqlana biləcəyi kimi, keçmiş təcrübələrimizin və daxili qorxularımızın təsiri ilə də yarana bilər.
Qısqanclıq nə zaman problemə çevrilir?
Qısqanclıq müəyyən hallarda insani və başadüşülən bir emosional reaksiya ola bilər. Problem hissin mövcudluğundan daha çox onun necə ifadə olunması və davranışlarımızı necə idarə etməsi ilə bağlıdır.Məsələn, qısqanclıq yaşayan insan narahatlığını açıq şəkildə ifadə edib tərəfdaşı ilə danışa bilər. Digər bir insan isə bu hissi idarə etməkdə çətinlik çəkərək qarşı tərəfin telefonunu yoxlamağa, kimlə görüşdüyünə nəzarət etməyə, geyiminə müdaxilə etməyə və ya dostlarından uzaqlaşdırmağa çalışa bilər.Bu iki davranış arasında mühüm fərq var. Birincidə insan öz hissini tanıyır və ünsiyyət qurmağa çalışır. İkincidə isə narahatlıq nəzarət davranışlarına çevrilir.Qısqanclığın nəzarətə, təhdidə, təhqirə və ya məhdudlaşdırmaya çevrilməsi sağlam münasibət dinamikası hesab edilmir. Sevmək digər insan üzərində sahiblik hüququ yaratmır.Bəzən insan qısqanclığını belə əsaslandırır: “Mən bunu səni sevdiyim üçün edirəm”. Halbuki sevgi ilə qorxu eyni hiss deyil. İnsan sevdiyi şəxsi itirməkdən qorxa bilər, amma bu qorxunu idarə etmək üçün onun azadlığını məhdudlaşdırmaq məcburiyyətində deyil.
Paxıllıq nədir?
Paxıllıq, əsasən, başqa bir insanın sahib olduğu uğuru, keyfiyyəti, imkanı, münasibəti və ya üstünlüyü özümüzlə müqayisə etdikdə yaranan emosional reaksiyadır.Məsələn, bir insan həmkarının vəzifədə yüksəldiyini görür və özünün kifayət qədər irəliləmədiyini düşünərək narahatlıq keçirir. Başqa biri dostunun maddi imkanlarını, təhsil uğurlarını və ya şəxsi həyatını öz həyatı ilə müqayisə edir. Bəzən isə başqasının əldə etdikləri insanın öz çatışmazlıq hissini daha da gücləndirir.Paxıllığın mərkəzində, adətən, başqasının sahib olduğu bir şeylə insanın öz istəkləri, imkanları və özünüqiymətləndirməsi arasındakı müqayisə dayanır.Sosial müqayisə insanın özünü və həyatdakı yerini anlamaq üçün istifadə etdiyi təbii psixoloji proseslərdən biridir. Biz bəzən başqalarına baxaraq nə istədiyimizi, hansı istiqamətdə inkişaf etmək istədiyimizi müəyyənləşdiririk. Lakin müqayisə insanın özünü davamlı şəkildə başqalarından aşağı görməsinə səbəb olduqda emosional narahatlığı artıra bilər.Məsələn, bir insan dostunun uğurunu gördükdə özünə belə suallar verə bilər: “Niyə mən bunu bacarmadım?”, “Mənim nəyim çatmır?”, “Niyə onun həyatı mənimkindən daha yaxşı görünür?”Bu düşüncələr zamanla insanın özünə münasibətinə təsir edə bilər. O, öz nailiyyətlərini kiçildə, başqasının uğurunu ədalətsiz hesab edə və ya həmin insanla münasibətində soyuqluq hiss etməyə başlaya bilər.Bununla belə, paxıllıq hissi yaşayan hər kəs başqasına pislik arzulamır. İnsan həm başqasının uğuruna görə narahatlıq hiss edə, həm də onun sevincinə hörmətlə yanaşa bilər. Əsas məsələ bu hissi necə anlamaq və hansı davranışa çevirməkdir.
Paxıllığın iki fərqli istiqaməti
Psixoloji tədqiqatlarda paxıllığın müxtəlif formaları fərqləndirilir. Xüsusilə bəzi tədqiqatlarda zərərverməyə yönələn paxıllıqla insanı inkişaf etməyə sövq edə bilən paxıllıq arasında fərq qoyulur.Zərərverməyə yönələn paxıllıq zamanı insan başqasının uğurunu özünə qarşı bir müqayisə kimi qəbul edə bilər. O, həmin şəxsin uğurunu kiçiltmək, uğursuzluğunu görmək və ya onun sahib olduqlarını itirməsini arzulamaq meyli göstərə bilər.İnkişafa yönələn paxıllıq isə insanın başqasının nailiyyətini öz məqsədlərini müəyyənləşdirmək üçün bir işarə kimi qəbul etməsi ilə əlaqəli ola bilər. Məsələn, həmkarının uğurunu görən insan öz bacarıqlarını artırmağa, yeni biliklər qazanmağa və məqsədləri üzərində işləməyə qərar verə bilər.Bu fərq onu göstərir ki, eyni emosional təcrübə fərqli davranışlara gətirib çıxara bilər. Hissin yaranması hər zaman bizim seçimimiz olmaya bilər, lakin həmin hisslə nə edəcəyimiz üzərində işləmək mümkündür.
Qısqanclıq və paxıllıq arasındakı əsas fərq nədir?
Bu iki hissi fərqləndirmək üçün özümüzə sadə bir sual verə bilərik: “Mən nəyin itirilməsindən qorxuram, yoxsa başqasının sahib olduğu bir şeyi özüm də istəyirəm?”Qısqanclıqda diqqət çox vaxt mövcud münasibətin və ya emosional bağlılığın itirilməsi ehtimalına yönəlir. Paxıllıqda isə diqqət başqasının sahib olduğu və insanın özündə arzuladığı xüsusiyyətə, uğura, imkana və ya üstünlüyə yönələ bilər.
Məsələn:
1)Həyat yoldaşınızın başqa birinə daha çox diqqət göstərməsindən narahat olmaq qısqanclıqla əlaqəli ola bilər.
2)Dostunuzun uğurunu gördükdə özünüzü geridə qalmış hiss etmək paxıllıqla əlaqəli ola bilər.
3)Qardaşınızın valideynlərinizdən daha çox diqqət aldığını düşünmək qısqanclıq yarada bilər.
4)Həmkarınızın nailiyyətlərini öz nailiyyətlərinizlə müqayisə edərək narazılıq hiss etmək paxıllıqla əlaqəli ola bilər.Əlbəttə, real həyatda bu hisslər həmişə bir-birindən tam ayrılmır. İnsan həm başqasının sahib olduğu münasibəti arzulaya, həm də öz münasibətini itirməkdən qorxa bilər. Buna görə emosiyaları yalnız adına görə deyil, onları yaradan düşüncələrə, ehtiyaclara və davranışlara əsasən anlamaq daha faydalıdır.
Bu hisslərin arxasında hansı psixoloji ehtiyaclar dayanır?
Qısqanclıq və paxıllıq çox vaxt insanın özünə münasibəti, təhlükəsizlik hissi və qarşılanmamış ehtiyacları ilə əlaqəli ola bilər. Lakin hər bir insanın təcrübəsi fərqlidir və bu hisslərin tək bir səbəbi yoxdur.
1. Özünəinam və özünüqiymətləndirmə
İnsan öz dəyərini başqalarının münasibətindən və təsdiqindən asılı hiss etdikdə onların davranışlarına daha həssas reaksiya verə bilər.Məsələn, tərəfdaşının başqasına diqqət göstərməsi insanda “Deməli, mən kifayət qədər yaxşı deyiləm” düşüncəsini yarada bilər. Başqasının uğuru isə “Mən ondan geri qalıram” qənaətinə gətirib çıxara bilər.Bu düşüncələr hissləri gücləndirə bilər, lakin onların mütləq həqiqət olduğunu göstərmir. Başqasının uğuru sizin dəyərinizi azaltmır, başqa birinə göstərilən diqqət isə avtomatik olaraq sizin əhəmiyyətsiz olduğunuz demək deyil.
2. Rədd edilmək və itirmək qorxusu
Bəzi insanlar münasibətlərdə uzaqlaşma ehtimalına qarşı daha həssas ola bilirlər. Əvvəlki münasibətlərdə yaşanan xəyanət, etibarsızlıq və ya emosional qeyri-sabitlik sonrakı münasibətlərdə də təsir göstərə bilər.Belə olduqda insan indiki münasibətdə baş verən hadisələri keçmiş təcrübələrinin təsiri ilə şərh edə bilər. Ancaq keçmişdə yaşanan bir hadisənin gələcəkdə mütləq təkrarlanacağını düşünmək narahatlığı artıra bilər.
3. Sosial müqayisə və çatışmazlıq hissi
İnsan başqalarının həyatını öz həyatı ilə müqayisə etdikdə çox vaxt özünün bütün reallığını başqasının həyatının yalnız görünən tərəfi ilə tutuşdurur.Xüsusilə sosial şəbəkələrdə başqalarının uğurlarını, səyahətlərini, münasibətlərini və nailiyyətlərini görmək insanın öz həyatını daha mənfi qiymətləndirməsinə səbəb ola bilər. Halbuki gördüyümüz görüntülər həmin insanın həyatının tam mənzərəsini əks etdirmir.
4. Təhlükəsizlik və qəbul edilmək ehtiyacı
İnsan sevilmək, qəbul edilmək, əhəmiyyətli hiss etmək və özünü təhlükəsiz münasibətdə görmək istəyir. Bu ehtiyaclar qarşılanmadıqda qısqanclıq və paxıllıq kimi hisslər daha intensiv yaşana bilər.Bu, insanın zəif və ya pis xarakterli olması demək deyil. Daha çox, hansı vəziyyətlərdə özünü həssas hiss etdiyini anlamaq üçün bir fürsət ola bilər.
Qısqanclıq və paxıllıqla necə sağlam şəkildə davranmaq olar?
Bu hissləri tamamilə yox etməyə çalışmaq əvəzinə onları tanımaq və idarə etməyi öyrənmək daha faydalıdır.
1)Hissinizə ad verin.
Özünüzdən soruşun: “Mən indi nə hiss edirəm? İtirməkdən qorxuram, özümü müqayisə edirəm, yoxsa diqqətə və təsdiqə ehtiyac duyuram?”Hissin adını müəyyənləşdirmək ona avtomatik reaksiya vermək əvəzinə vəziyyəti anlamağa kömək edə bilər.
2)Faktlarla ehtimalları ayırın.
Qısqanclıq zamanı özünüzdən soruşun: “Məni narahat edən konkret nə baş verib? Hansı hissə müşahidə etdiyim faktdır, hansı hissə isə qorxumun yaratdığı ehtimaldır?”Paxıllıq zamanı isə belə düşünə bilərsiniz: “Mən başqasının həyatında konkret nəyi arzulayıram? Bu arzu mənə öz ehtiyaclarım haqqında nə deyir?”
3)Öz dəyərinizi müqayisədən ayırın.
Başqasının uğuru sizin uğursuzluğunuz deyil. Başqasının gözəlliyi, bacarığı, münasibəti və ya maddi imkanı sizin dəyərinizi müəyyənləşdirmir. Hər kəsin həyat şəraiti, imkanları və inkişaf yolu fərqlidir.
4)Hissinizi sağlam şəkildə ifadə edin.
Münasibətdə narahatlıq hiss etdikdə ittiham etmək əvəzinə öz təcrübənizi ifadə etməyə çalışın. Məsələn: “Bu vəziyyətdə özümü narahat hiss etdim. Səninlə bu barədə açıq danışmaq istəyirəm”.Bu yanaşma qarşı tərəfi müdafiəyə keçirmədən ünsiyyət qurmağa kömək edə bilər. Bununla yanaşı, sağlam ünsiyyət qarşılıqlı hörmət və təhlükəsizlik tələb edir.
5)Paxıllığı öz ehtiyaclarınızı anlamaq üçün istifadə edin.Başqasının uğuru sizdə narahatlıq yaradırsa, həmin uğurun hansı ehtiyacınıza toxunduğunu araşdırın. Bəlkə siz də peşəkar inkişaf, daha çox müstəqillik, yaxın münasibət və ya özünüzə vaxt ayırmaq istəyirsiniz.Bu hissi özünüzü cəzalandırmaq üçün deyil, həyatınızda nəyin dəyişməsini istədiyinizi anlamaq üçün istifadə edə bilərsiniz.
Nə zaman psixoloqa müraciət etmək faydalıdır?
Əgər qısqanclıq davamlı şübhələrə, münasibətlərdə tez-tez münaqişələrə, nəzarət davranışlarına və ya güclü narahatlığa səbəb olursa, bu hisslərin mənbəyini psixoloqla araşdırmaq faydalı ola bilər.Eyni zamanda, başqalarının uğurlarını qəbul etməkdə çətinlik çəkmək, davamlı müqayisə aparmaq, özünü dəyərsiz hiss etmək və başqalarına qarşı yaranan mənfi emosiyaları idarə edə bilməmək də psixoloji konsultasiyada işlənə bilən mövzulardır.Psixoloji konsultasiyanın məqsədi insanı qısqanc və ya paxıl olmaqda ittiham etmək deyil. Məqsəd emosiyaların hansı düşüncələr, təcrübələr və ehtiyaclarla əlaqəli olduğunu anlamaq, özünə münasibəti gücləndirmək və daha sağlam davranış formaları inkişaf etdirməkdir.Qısqanclıq və paxıllıq insanın emosional təcrübəsinin bir hissəsi ola bilər. Bu hisslərin yaranması insanı avtomatik olaraq pis, eqoist və ya zəif etmir. Əhəmiyyətli olan onları inkar etmək deyil, anlamaq və davranışlarımızı onların idarəsinə verməməkdir.Qısqanclıq bizə münasibətlərdə itirməkdən qorxduğumuz şeyləri göstərə bilər. Paxıllıq isə bəzən öz həyatımızda arzuladığımız, lakin hələ əldə etmədiyimiz şeylər haqqında məlumat verə bilər.Özümüzə dürüst yanaşdıqda bu hisslərdən özümüzü və münasibətlərimizi daha yaxşı tanımaq üçün istifadə edə bilərik.Çünki psixoloji yetkinlik heç vaxt qısqanclıq və ya paxıllıq hiss etməmək deyil. Psixoloji yetkinlik hiss etdiklərimizi anlamaq, onların məsuliyyətini daşımaq və başqalarına zərər vermədən davranmağı öyrənməkdir.
İstinadlar
American Psychological Association. (2018). APA Dictionary of Psychology: Jealousy.
https://dictionary.apa.org/jealousyAmerican Psychological Association. (2018). APA Dictionary of Psychology: Envy.
https://dictionary.apa.org/envyVan de Ven, N., Zeelenberg, M., & Pieters, R. (2012). Appraisal patterns of envy and related emotions. Motivation and Emotion, 36, 195–204.
https://doi.org/10.1007/s11031-011-9235-8Van de Ven, N. (2016). Envy and Its Consequences: Why It Is Useful to Distinguish between Benign and Malicious Envy. Social and Personality Psychology Compass, 10(6), 337–349.
https://doi.org/10.1111/spc3.12253Lange, J., Weidman, A. C., & Crusius, J. (2018). The painful duality of envy: Evidence for an integrative theory and a meta-analysis on the relation of envy and schadenfreude. Journal of Personality and Social Psychology, 114(4), 572–598.
https://doi.org/10.1037/pspi0000118Meier, A., & Johnson, B. K. (2022). Social comparison and envy on social media: A critical review. Current Opinion in Psychology, 45, 101302.
https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2022.101302