Qidalanma pozuntusu nədir?
Qidalanma pozuntusu qida qəbulunun və qidalanma davranışının pozulması ilə xarakterizə olunan psixi sağlamlıq problemidir. Bu pozuntular insanın gündəlik həyatına, münasibətlərinə, emosional vəziyyətinə və fiziki sağlamlığına mənfi təsir göstərir.Bu problemlər hər yaşda və hər cinsdə rast gəlinə bilər. Lakin xüsusilə yeniyetməlik və gənclik dövründə daha çox müşahidə olunur. Qidalanma pozuntuları (Eating Disorders) yalnız yemək vərdişləri ilə bağlı problemlər deyil. Bunlar insanın qida, bədən görünüşü və özünə münasibəti ilə əlaqəli mürəkkəb psixoloji pozuntulardır. Çox zaman bu problemlər görünəndən daha dərindir və insanın emosional vəziyyəti, travmaları, özünəinamı və həyat təcrübələri ilə sıx əlaqəlidir.Bir çox insan qidalanma pozuntularını sadəcə arıqlamaq istəyi kimi qəbul etsə də, əslində bu vəziyyət insanın həm fiziki, həm də psixi sağlamlığı üçün ciddi risk yaradır.
Ən çox rast gəlinən qidalanma pozuntuları
1. Anoreksiya Nervoza (Anorexia Nervosa)
Bu pozuntu zamanı insan kökəlməkdən həddindən artıq qorxur və normal çəkidə olsa belə özünü artıq çəkili hesab edir. Nəticədə qida qəbulunu ciddi şəkildə məhdudlaşdırır və sürətlə çəki itirir.
Əsas əlamətləri:
Çəkinin ciddi şəkildə azalması
Kalorilərin həddindən artıq hesablanması
Yeməkdən qaçınmaq
Bədən görünüşünü yanlış qiymətləndirmək
Güclü kökəlmə qorxusu
2. Bulimiya Nervoza (Bulimia Nervosa)
Bulimiyada insan qısa müddətdə həddindən artıq miqdarda qida qəbul edir və sonra kökəlməmək üçün müxtəlif kompensasiya davranışları göstərir. Bunlara qusma, işlədici dərmanlardan istifadə, uzun müddət ac qalmaq və ya həddindən artıq idman etmək daxildir.
Əsas əlamətləri:
Təkrarlanan həddindən artıq yemə epizodları
Günahkarlıq hissi
Gizli yemək davranışı
Özünü qusdurma və ya digər kompensasiya üsulları
3. Binge Eating Disorder (Həddindən artıq yemə pozuntusu)
Depressiv əlamətlər inkişaf edə bilər.
Qidalanma pozuntularının psixoloji səbəbləri
Qidalanma pozuntuları adətən tək bir səbəbdən yaranmır. Onların inkişafında bioloji, psixoloji və sosial amillər birlikdə rol oynayır.
Psixoloji risk faktorları:
Aşağı özünəinam
Perfeksionizm
Təşviş pozuntuları
Depressiya
Travmatik uşaqlıq təcrübələri
Emosiyaları ifadə etməkdə çətinlik
Nəzarət hissini itirmək qorxusu
Bəzi insanlar emosional ağrını yeməklə sakitləşdirməyə çalışır, digərləri isə yeməkdən imtina etməklə həyat üzərində nəzarəti bərpa etdiyini hiss edir.
Sosial medianın təsiri (Sosial təcrid)
Özünəinamın azalması
Münasibətlərdə çətinliklər
Obsessiv düşüncələr
Həyat keyfiyyətinin aşağı düşməsi
Bu pozuntu zamanı insan nəzarəti itirmiş kimi çox miqdarda qida qəbul edir, lakin bulimiyadan fərqli olaraq sonradan kompensasiya davranışı göstərmir.
Nəticədə:
Günahkarlıq
Utanc hissi
Özünə qarşı narazılıq
Son illərdə sosial media bədən görünüşü ilə bağlı narazılığın artmasına təsir edən amillərdən biri hesab olunur. Filtrlənmiş şəkillər, “ideal bədən” standartları və davamlı müqayisələr xüsusilə yeniyetmələrdə öz bədənindən narazılığı artıra bilir.Araşdırmalar göstərir ki, sosial mediada görünüşə yönəlmiş məzmunlarla uzun müddət qarşılaşmaq bədən narazılığı, pəhriz davranışları və qidalanma pozuntuları riskini artıra bilər.
Müalicə olunmadıqda aşağıdakı problemlər yarana bilər:
Depressiya
Təşviş
Uzunmüddətli qidalanma pozuntuları ürək-damar sistemi, hormonal sistem, sümük sağlamlığı və həzm sistemi üçün ciddi tibbi fəsadlara səbəb ola bilər.Qidalanma pozuntularının müalicəsində multidissiplinar yanaşma ən effektiv üsullardan hesab olunur. Bu komandaya psixoloq, psixiatr, dietoloq və zərurət olduqda digər həkimlər daxil ola bilər.Qidalanma pozuntusu iradə zəifliyi və ya xarakter problemi deyil. Bu, peşəkar dəstək tələb edən psixi sağlamlıq vəziyyətidir.Sağalma prosesi zaman tələb etsə də, düzgün müalicə, sosial dəstək və psixoterapiya ilə insanların böyük hissəsi sağlam münasibət qurmağı, öz bədənini qəbul etməyi və həyat keyfiyyətini artırmağı bacarır.
Əgər siz və ya yaxınlarınız qida ilə münasibətdə davamlı çətinlik yaşayırsa, bunu tək həll etməyə çalışmaq əvəzinə psixoloji dəstəyə müraciət etmək vacibdir. Kömək istəmək zəiflik deyil, sağalma yolunda atılan ilk addımdır.
İstinadlar
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
National Institute of Mental Health. Eating Disorders. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/eating-disorders
World Health Organization. Mental Health. https://www.who.int/health-topics/mental-health
National Eating Disorders Association. Eating Disorders Information. https://www.nationaleatingdisorders.org
Treasure, J., Duarte, T. A., & Schmidt, U. (2020). Eating disorders. The Lancet, 395(10227), 899–911.
Hilbert, A., Hoek, H. W., & Schmidt, R. (2017). Evidence-based clinical guidelines for eating disorders. International Journal of Eating Disorders.