Yaxın olmaqla özün olaraq qalmaq arasında
Filosof Artur Şopenhauerin məşhur hekayəsində soyuqdan üşüyən kirpilər isinmək üçün bir-birinə yaxınlaşırlar. Ancaq çox yaxınlaşdıqda tikanları bir-birinə batır. Uzaqlaşanda isə yenidən üşüməyə başlayırlar. Nəhayət, həm isinməyə, həm də yaralanmamağa imkan verən məsafəni tapırlar.
“Kirpi məsafəsi” psixologiyada rəsmi diaqnoz və ya elmi nəzəriyyə deyil. Lakin münasibətlərdə yaşadığımız bir ziddiyyəti olduqca dəqiq ifadə edən metaforadır: Biz həm yaxınlığa ehtiyac duyuruq, həm də yaxınlığın içində özümüz olaraq qalmaq istəyirik.
Yaxınlıq və muxtariyyət bir-birinə zidd deyil
Özünü Müəyyənetmə Nəzəriyyəsinə görə insanın əsas psixoloji ehtiyaclarından biri başqaları ilə bağ qurmaq, digəri isə muxtariyyətdir. Muxtariyyət tək qalmaq və ya heç kimə ehtiyac duymamaq demək deyil. Bu, münasibətin içində öz seçimlərinə, sərhədlərinə və fərdiliyinə sahib qala bilməkdir.
Yəni sağlam münasibətdə “biz” olmaq üçün “mən” tamamilə yox olmur.
Araşdırmalar göstərir ki, insan özünü münasibətdə həm bağlı, həm də azad hiss etdikdə münaqişələr zamanı daha konstruktiv reaksiya verə bilir. Deməli, yaxınlıqla fərdilik arasında seçim etmək məcburiyyətində deyilik. Əsas məsələ onların bir-birini dəstəklədiyi münasibət qura bilməkdir. (Kluwer və b., 2020)
Niyə bəzimiz yaxınlaşır, bəzimiz uzaqlaşırıq?
Münasibətdə təhlükə hiss etdiyimiz zaman hamımız eyni cür davranmırıq. Bağlanma narahatlığı yüksək olan insan qarşı tərəfin sevgisini itirməkdən qorxaraq daha çox yaxınlıq, diqqət və təsdiq axtara bilər. Qaçınan bağlanma xüsusiyyətləri olan insan isə incinməkdən qorunmaq üçün hisslərini gizlədə və uzaqlaşa bilər.
Beləliklə, biri yaxınlaşdıqca digəri geri çəkilə bilər. Birinin yaxınlıq cəhdi digərinə təzyiq, digərinin özünə zaman ayırmaq ehtiyacı isə birincisinə rədd edilmə kimi görünə bilər.
Bu davranışları yalnız “çox tələbkardır” və ya “soyuq insandır” kimi qiymətləndirmək kifayət etmir. Çünki yaxınlaşmağın arxasında tərk edilmək qorxusu, uzaqlaşmağın arxasında isə incinməkdən qorunmaq ehtiyacı dayana bilər. (Simpson və Rholes, 2017)
Sərhəd divar demək deyil
Davamlı şəkildə bir yerdə olmaq hər zaman emosional yaxınlıq yaratmır. Bəzən yaxınlıq adı altında qarşı tərəfin şəxsi sahəsinə müdaxilə etmək, onun əvəzinə qərar vermək və “sənin yaxşılığın üçün” deyərək sərhədlərini keçmək mümkündür.
Sağlam sərhəd isə münasibətdən qaçmaq deyil. İnsan sağlam sərhədləri olan münasibətdə:
“Xeyr” deyə bilir;
fərqli fikrə sahib ola bilir;
tək qalmağa ehtiyac duyduğunu ifadə edə bilir;
yaxınlıq istədiyini utanmadan söyləyə bilir;
mübahisədən sonra yenidən əlaqə qura bilir.
Divar insanları bir-birindən ayırır. Sərhəd isə harada bitdiyimizi və digər insanın harada başladığını göstərir. Yaxınlıq bu fərqi yox etmək deyil, ona hörmət edərək əlaqədə qalmaqdır.
Hər münasibətin məsafəsi fərqlidir
Kirpi məsafəsinin hamıya uyğun olan sabit ölçüsü yoxdur. Eyni insan müxtəlif dövrlərdə fərqli yaxınlıq səviyyəsinə ehtiyac duya bilər. Bəzən yaxınlaşmaq, bəzən də nəfəs almaq üçün bir addım geri çəkilmək lazım gəlir.
Burada əsas məsələ məsafənin özü deyil, onun necə yaradılmasıdır. Səssizcə uzaqlaşmaq, qarşı tərəfi cəzalandırmaq üçün ünsiyyəti kəsmək və ya onun sərhədlərinə hörmət etmədən yaxınlıq tələb etmək münasibəti yaralaya bilər. Ehtiyacı açıq şəkildə ifadə etmək isə məsafəni ayrılıq deyil, münasibətin tənzimlənməsi vasitəsinə çevirir:
“Hazırda bir az tək qalmağa ehtiyacım var, amma bu, səndən uzaqlaşmaq istədiyim demək deyil.”
“Aramızdakı məsafə məni narahat edir. Mənimlə danışmağa nə zaman hazır olarsan?”
Belə cümlələr həm insanın öz ehtiyacını qorumasına, həm də qarşı tərəfi qeyri-müəyyənlikdə saxlamamasına kömək edir.
Birlikdə tapılan məsafə
Sağlam münasibət heç vaxt incitməmək və ya daim eyni yaxınlıqda qalmaq demək deyil. Bəzən tikanlarımız bir-birimizə toxunacaq. Əsas məsələ bunu hiss etdikdə daha çox yaralamaq və ya tamamilə uzaqlaşmaq əvəzinə münasibəti yenidən tənzimləyə bilməkdir.
Kirpi məsafəsi aradakı bütün məsafəni aradan qaldırmaq deyil; hər iki insana yaxşı gələn məsafəni birlikdə tapa bilməkdir.