İçimizdə kim danışır? Sxem modları və terapiyanın necə işlədiyi
Daxili səslərimiz, onların haradan gəldiyi və sxem terapiyasında onlarla necə işlənildiyi haqqında
Bir anda dəyişən biz
Bütün gün sakit və mehriban olan insan axşam evdə bir cümlə eşidir: “Yenə unutmusan?” Və bir anda sanki başqa birinə çevrilir. Sinəsi sıxılır, gözləri dolur, ya da səsi yüksəlir və qapını çırpıb otaqdan çıxır. Bir saat sonra isə özünə təəccüblə baxır:
“Bu mən deyildim.”
“Niyə bu qədər kiçik bir sözə belə reaksiya verdim?”
Əvvəlki məqalədə sxemləri uşaqlıqda çəkilmiş köhnə xəritəyə bənzətmişdik. Bu yazıda isə başqa bir suala cavab axtaracağıq: köhnə xəritə açılanda sükan arxasına kim keçir?
Sxem xəritədirsə, mod kimdir?
Sxem uzun illər ərzində formalaşan dərin və nisbətən sabit bir quruluşdur. Mod isə müəyyən bir anda insanda aktiv olan emosiyaların, düşüncələrin və davranışların məcmusudur, yəni həmin an insanın içində “kimin danışdığıdır” (Young və b., 2003).
Xəritə eyni qalır, amma sükan arxasına fərqli sürücülər keçə bilər. Bəzən qorxmuş bir uşaq, bəzən sərt bir tənqidçi, bəzən də hər şeyi hiss etməmək üçün divar hörən bir qoruyucu.
Mod anlayışı əvvəlcə emosional vəziyyəti çox tez və kəskin dəyişən insanlarla işləmək üçün inkişaf etdirilib. Lakin modlar hər insanda var. Fərq onların nə qədər güclü olduğunda və insanın onlar arasında nə qədər rahat keçid edə bildiyindədir (Lobbestael və b., 2007). Sxem terapiyasında modlar əsasən dörd qrupa bölünür (Arntz və Jacob, 2013).
Uşaq modları: hələ də ağlayan uşaq
Həssas uşaq sxem tetikləndikdə ilk oyanan hissədir. O, tənha, qorxmuş, kədərli və ya utanmış hiss edir. Böyük bir insan bir anda özünü kiçik və köməksiz hiss edirsə, çox vaxt sükan arxasında bu uşaq oturur.
“Məni heç kim sevmir.”
Qəzəbli uşaq ehtiyacı ödənilmədikdə hirslə reaksiya verir. Onun qəzəbi çox vaxt haqlı bir ehtiyacın səsidir: diqqət, ədalət, hörmət. Lakin bu ehtiyac uşaq formasında ifadə olunur, yəni qışqırıqla, küsməklə və ya qapını çırpmaqla.
“Heç kim mənə əhəmiyyət vermir!”
Bir də xoşbəxt uşaq var: maraqlı, oynaq, spontan hissəmiz. Sxemləri güclü olan insanlarda bu hissə çox vaxt az görünür. Terapiyanın məqsədlərindən biri də ona yenidən yer açmaqdır.
İçimizdəki sərt səs
İkinci qrup modlar insanın içindəki tənqidçi səslərdir. Cəzalandırıcı səs insanı səhvlərinə görə alçaldır və cəzalandırır: “Sən axmaqsan, heç nəyə layiq deyilsən.” Tələbkar səs isə heç vaxt kifayətlənmir: “Daha çox çalışmalısan, dincəlmək tənbəllikdir.”
Bu səslər çox vaxt uşaqlıqda eşidilən mesajların daxililəşmiş formasıdır. Bu, mütləq valideynin dediyi dəqiq sözlər demək deyil. Uşaq ətrafındakı reaksiyalardan, susqunluqdan və gözləntilərdən də nəticə çıxarır. Sərt səsin ən çətin tərəfi isə odur ki, o, insana yad bir səs kimi deyil, öz səsi kimi gəlir. Buna görə də çox nadir hallarda sorğulanır.
Hiss etməmək üçün qurulan divar
Üçüncü qrup mübarizə modlarıdır. Əvvəlki məqalədə danışdığımız üç yol, yəni təslim olmaq, qaçmaq və əksini sübut etmək, gündəlik həyatda məhz bu modlar vasitəsilə görünür (Young və b., 2003).
Təslim olan: münaqişədən qorxduğu üçün hər şeyə razılaşır, öz istəyini kənara qoyur.
Uzaqlaşan qoruyucu: hissləri söndürür. İnsan “fərqi yoxdur” deyir, içində boşluq hiss edir, özünü işə, ekrana və ya daimi məşğuliyyətə verir.
Özünü sakitləşdirən: ağrını yeməklə, alış-verişlə və ya başqa həddindən artıq davranışlarla susdurmağa çalışır.
Həddindən artıq kompensasiya edən: zəiflik hiss etməmək üçün üstünlük nümayiş etdirir, hər şeyi idarə etməyə çalışır və ya hücuma keçir.
Bu modlar bir zaman həssas uşağı qoruyub. Onlar olmasaydı, uşaq dözülməz hisslərlə tək qalardı. Problem ondadır ki, divar bu gün də ucalmaqda davam edir: insanı ağrıdan qoruyur, amma eyni zamanda onu ehtiyaclarından və yaxınlıqdan da uzaq tutur. Buna görə terapiyada bu hissələrə düşmən kimi yanaşılmır. Əvvəlcə onların nəyi qoruduğu anlaşılır.
Sağlam yetişkin: sükanı kim tutmalıdır?
Dördüncü və ən vacib mod sağlam yetişkindir. Bu, həssas uşağa təsəlli verə bilən, qəzəbli uşağın arxasındakı ehtiyacı eşidən, sərt səsə sərhəd qoyan və qoruyucu hissəyə “artıq təhlükəsizik, divarı bir az endirə bilərik” deyə bilən hissədir.
Sağlam böyük hər insanda var, sadəcə bəzilərində çox zəif səslənir. Sxem terapiyasının məqsədi digər modları yox etmək deyil, sükanı tədricən sağlam böyüyə qaytarmaqdır (Arntz və Jacob, 2013). Xəritə metaforu ilə desək, sağlam böyük köhnə xəritəni oxuya bilən, lakin ona kor-koranə tabe olmayan sürücüdür.
Terapiya otağında nə baş verir?
Sxem terapiyası inteqrativ bir yanaşmadır: koqnitiv-davranış terapiyası, bağlanma nəzəriyyəsi, geştalt terapiyası və psixodinamik yanaşmaların elementlərini birləşdirir (Young və b., 2003). Burada yalnız danışmaq kifayət etmir. Sxemlər emosional təcrübə ilə yarandığı üçün onların dəyişməsi də emosional təcrübə tələb edir. Bunun üçün bir neçə əsas üsuldan istifadə olunur.
Təsəvvürlə yenidən yazma. İnsan gözlərini yumaraq uşaqlığındakı ağrılı bir xatirəyə qayıdır. Terapevt, sonralar isə insanın öz sağlam böyük hissəsi, təsəvvürdə həmin səhnəyə daxil olur, uşağı qoruyur və onun o zaman ödənilməmiş ehtiyacını qarşılayır. Keçmiş dəyişmir, amma xatirənin daşıdığı emosional məna dəyişə bilir (Arntz və Weertman, 1999).
Stul texnikası. Müxtəlif modlar müxtəlif stullara “oturdulur”. İnsan bir stuldan sərt səsə cavab verir, digərində həssas uşağın nə hiss etdiyini dinləyir. Beləcə daxili səslər bir-birindən ayrılır və insan onları kənardan görməyə başlayır (Kellogg, 2004).
Terapevtik münasibət. Sxem terapiyasında terapevt “məhdud yenidən valideynlik” adlanan mövqedən çıxış edir: peşəkar sərhədlər daxilində qalaraq ödənilməmiş ehtiyacların bir hissəsini qarşılayır. İsti, sabit və qayğıkeş münasibət qurur, eyni zamanda lazım olanda sərhəd qoyur (Young və b., 2003). Əvvəlki yazılarımızdan birində danışdığımız kimi, insanlar köhnə inanclarını münasibətlərdə sınaqdan keçirirlər. Terapevtik münasibət isə köhnə gözləntinin təsdiqlənmədiyi yeni bir təcrübəyə çevrilə bilər.
Kimə kömək edir?
Sxem terapiyası ilk növbədə uzunmüddətli, təkrarlanan emosional və münasibət çətinlikləri olan insanlar üçün hazırlanıb. Randomizə olunmuş tədqiqatlar onun sərhəd şəxsiyyət pozuntusunda effektiv olduğunu göstərir (Giesen-Bloo və b., 2006; Arntz və b., 2022). Digər şəxsiyyət çətinliklərində də müsbət nəticələr əldə olunub (Bamelis və b., 2014). Xroniki depressiya, narahatlıq və yemək davranışı ilə bağlı çətinliklərdə də araşdırmalar artmaqdadır, lakin bu sahələrdə elmi sübutlar hələ formalaşma mərhələsindədir (Taylor və b., 2017).
Sxem terapiyası adətən qısamüddətli terapiya deyil. Çünki illərlə formalaşan xəritələrin yenilənməsi də vaxt tələb edir.
Bir masa ətrafında
Təsəvvür edin ki, bütün hissələriniz bir masa ətrafında oturub: qorxmuş və ağlayan uşaq, haqlı ehtiyacını qışqıraraq deyən qəzəbli uşaq, heç vaxt razı qalmayan sərt səs, divarın arxasında gizlənən qoruyucu. Uzun illər bu masada ən yüksək danışan qərar verib.
Sxem terapiyası masadan heç kimi qovmur. Onun məqsədi masanın başına sağlam böyükü oturtmaqdır: hər səsi dinləyən, heç birini susdurmayan, amma son sözü də onlara verməyən birini.
Mənbələr
Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.
Arntz, A., Jacob, G. A., Lee, C. W., Brand-de Wilde, O. M., Fassbinder, E., Harper, R. P., ... & Farrell, J. M. (2022). Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79(4), 287–299.
Arntz, A., & Weertman, A. (1999). Treatment of childhood memories: Theory and practice. Behaviour Research and Therapy, 37(8), 715–740.
Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.
Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., ... & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: Randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658.
Kellogg, S. (2004). Dialogical encounters: Contemporary perspectives on “chairwork” in psychotherapy. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 41(3), 310–320.
Lobbestael, J., van Vreeswijk, M., & Arntz, A. (2007). Shedding light on schema modes: A clarification of the mode concept and its current research status. Netherlands Journal of Psychology, 63(3), 76–85.
Taylor, C. D. J., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(3), 456–479.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.