Həyat sabit və düz xətt üzrə irəliləyən bir proses deyil. İnsan zaman-zaman gözlənilməz dəyişikliklər, itkilər, münasibətlərin pozulması və emosional sarsıntılarla qarşılaşır. Belə situasiyalarda əsas məsələ hadisənin özü deyil, insanın ona verdiyi psixoloji reaksiyadır. Eyni vəziyyət bir insanda dağılma yarada bildiyi halda, başqa bir insanda yenidən qurulma və güclənmə prosesini aktivləşdirə bilər. Psixologiyada bu fərqi izah edən əsas anlayış “dayanıqlılıq” (resilience) adlanır.
Dayanıqlılıq insanın çətinliklərdən qaçması və ya sadəcə onlara dözməsi deyil, həmin çətinliklər içində psixoloji tarazlığını qoruyaraq özünü yenidən formalaşdırmaq qabiliyyətidir.
Amma burada bir sual ortaya çıxır: Dayanıqlılıq insan təbiətində doğuşdanmı var, yoxsa sonradan formalaşır?
Müasir yanaşmalara görə bu anlayış sabit bir xüsusiyyət deyil, həyat boyu formalaşan və təcrübə ilə inkişaf edən dinamik bir prosesdir. Yəni insan dayanıqlı olaraq doğulmur, o, bu bacarığı zamanla öyrənir və gücləndirir.
Bəs niyə eyni hadisə fərqli insanlarda fərqli nəticələr yaradır? Çünki hər insan hadisəni öz mövcud psixolojiyası ilə qavrayır və ifadə edir. Bir insan üçün problem hər şeyin sonu kimi görünə bilər, başqa biri üçün isə yeni bir başlanğıc kimi dəyərləndirilə bilər. Bu fərqi yaradan əsas amillər düşüncə tərzi, emosional tənzimləmə bacarığı, keçmiş təcrübələr və fərdin özünə və həyata verdiyi mənadır.
Burada maraqlı bir məqam var: Çətinlik insanı həmişə zəiflədir, yoxsa bəzən yenidən formalaşdırır?
Richardson-un reinteqrasiya modelinə görə, insan çətinlik yaşadıqda psixoloji tarazlıq pozulur və bu vəziyyət yenidən qurulma prosesi üçün başlanğıc nöqtəsi rolunu oynayır. İnsan ya əvvəlki balansına qayıdır, ya da daha yüksək adaptasiya səviyyəsinə keçir. Bu yanaşma dayanıqlılığı yalnız bərpa mexanizmi deyil, həm də inkişaf və transformasiya prosesi kimi izah edir.
Dayanıqlılığın formalaşması yalnız daxili psixoloji faktorlarla məhdudlaşmır. Bu proses həm fərdin şəxsi resursları, həm də onu əhatə edən sosial mühitin təsiri ilə formalaşır. Emosional tənzimləmə, özünəinam, koqnitiv çeviklik və həyata məna vermə kimi daxili faktorlar insanın çətinliklərə reaksiyasını müəyyən edir. Ailə, sosial dəstək, sağlam münasibətlər və təhlükəsiz mühit isə bu prosesi gücləndirən xarici amillərdir.
Nəticə etibarilə, dayanıqlılıq insanın çətinliklər qarşısında sadəcə “qırılmamaq” bacarığı deyil, qırıldıqdan sonra yenidən formalaşmaq, psixoloji tarazlığını bərpa etmək və həyata daha uyğunlaşmış şəkildə davam etmək qabiliyyətidir.
Sonda isə bu sual açıq qalır: Çətinliklər bizi formalaşdırır, yoxsa biz onlara verdiyimiz məna ilə özümüzü yenidən yaradırıq?