Ertələmək tənbəllikdirmi?
Təxirə salmağın psixoloji səbəbləri
Ertələmək, yəni görməli olduğumuz işi bildiyimiz halda onu təxirə salmaq, çox vaxt tənbəllik kimi qiymətləndirilir. Halbuki ertələmə davranışı hər zaman xarakterimizin tənbəl olmasından qaynaqlanmır. Bəzən uğursuzluq qorxusu, mükəmməlliyyətçilik, narahatlıq, emosional tükənmə hətta depressiya insanın hərəkətə keçməsini çətinləşdirə bilər. İnsan işi görmək istəyə, hətta onun vacibliyini dərk edə bilər, lakin yenə də başlamaqda çətinlik çəkə bilər. Bəs bu niyə baş verir? Niyə bəzən etməli olduğumuz işi təxirə salır, bunun əvəzinə daha asan fəaliyyətlərə yönəlir və sonra özümüzü günahlandırırıq? Ertələmənin psixoloji mexanizmlərini anlamaq bu davranışı dəyişdirmək üçün ilk addımdır.
Ertələmək nədir? Niyə işləri təxirə salırıq?
Psixologiyada prokrastinasiya və ya təxirə salmaq insanın etməyi planlaşdırdığı və ya etməli olduğunu bildiyi işi könüllü şəkildə təxirə salması, bunun mümkün mənfi nəticələrini anlamasına baxmayaraq həmin davranışı davam etdirməsi kimi izah olunur.
Məsələn, vacib bir layihəni tamamlamaq üçün kifayət qədər vaxtınız var. Nə etməli olduğunuzu bilirsiniz, hətta işi görmədiyiniz üçün narahatlıq da keçirirsiniz. Buna baxmayaraq, layihəyə başlamaq əvəzinə telefonunuza baxır, videolar izləyir və ya daha az əhəmiyyətli işlərlə məşğul olursunuz. Günün sonunda isə həm əsas işi görmədiyiniz, həm də vaxtınızı başqa fəaliyyətlərə sərf etdiyiniz üçün özünüzü günahlandırırsınız.
Bu davranışın əsas xüsusiyyəti sadəcə işi gecikdirmək deyil. Bəzən işin təxirə salınması obyektiv səbəblərlə bağlı olur və məqsədəuyğun qərar sayıla bilər. Prokrastinasiyada isə insan çox vaxt təxirəsalmanın ona zərər verəcəyini bildiyi halda, qısamüddətli rahatlığı uzunmüddətli məqsəddən üstün tutur.
Əsas məsələ insanın nə etməli olduğunu bilməməsi deyil, bildiyini həyata keçirməkdə çətinlik çəkməsidir.
Ertələmək tənbəllik deməkdirmi?
Tənbəllik sözü çox vaxt bir insanın işləmək istəmədiyini, kifayət qədər səy göstərmədiyini və ya məsuliyyətdən qaçdığını ifadə etmək üçün istifadə olunur. Lakin ertələmə davranışını yalnız bu xüsusiyyətlə izah etmək düzgün deyil.
Eyni davranışın arxasında tamamilə fərqli səbəblər dayana bilər.
Bir insan işi görmək üçün kifayət qədər motivasiya hiss etməyə bilər. Başqa biri isə uğursuzluqdan qorxduğu üçün başlaya bilməz. Digər bir insan tapşırığın mürəkkəbliyi qarşısında özünü itirə, haradan başlayacağını müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkə və ya emosional tükənmə səbəbindən gündəlik fəaliyyətlərini belə yerinə yetirməkdə çətinlik yaşaya bilər.
Kənardan baxdıqda bu insanların hamısı eyni davranışı göstərir: işi təxirə salırlar. Lakin davranışın arxasındakı mexanizmlər fərqli olduğu üçün onlara kömək etmək üçün də fərqli yanaşmalar tələb oluna bilər.
Məsələn, uğursuzluqdan qorxan insana yalnız vaxtını daha yaxşı planlaşdırmağı tövsiyə etmək problemin əsas səbəbini həll etməyə bilər. Depressiya səbəbindən enerjisi və motivasiyası azalan insana isə sadəcə daha intizamlı olmasını söyləmək onun yaşadığı çətinliyi daha da ağırlaşdıra bilər.
Buna görə ertələməni qiymətləndirərkən yalnız insanın nə etdiyinə deyil, nə üçün hərəkətə keçə bilmədiyinə də diqqət yetirmək lazımdır.
“Mən tənbələm” düşüncəsi ertələmə dövrəsini necə gücləndirir?
Ertələmə davranışının ən diqqətçəkən tərəflərindən biri onun özünü gücləndirən döngüyə çevrilə bilməsidir.
İnsan bir işi təxirə saldıqda özünü tənbəl, məsuliyyətsiz və ya bacarıqsız hesab edə bilər. Bu qiymətləndirmələr utanc, günahkarlıq və narahatlıq hisslərini artırır. Nəticədə həmin işlə qarşılaşmaq daha da xoşagəlməz olur. İnsan mənfi hisslərdən uzaqlaşmaq üçün yenidən işi təxirə salır. Beləliklə, əvvəlcə narahatlıqdan qaçmaq üçün başlayan davranış, zaman keçdikcə özünü təkrarlayan bir nümunəyə çevrilir.
Bu prosesi belə təsəvvür etmək olar:
Çətin tapşırıq → Narahatlıq və ya qorxu → Ertələmə → Müvəqqəti rahatlıq → Günahkarlıq və özünü tənqid → Daha çox narahatlıq → Yenidən ertələmə.
Burada vacib məqam odur ki, özünü tənqid etmək hər zaman dəyişiklik üçün motivasiya yaratmır. Bəzən insanın özünə qarşı sərt münasibəti işi emosional baxımdan daha çətin edir. Məsələn, “Mən yenə bacarmadım” düşüncəsi insanı növbəti dəfə işə başlamağa həvəsləndirmək əvəzinə, uğursuzluq hissini gücləndirə bilər. İnsan artıq yalnız tapşırığın özü ilə deyil, həmin tapşırığın onun haqqında nə ifadə etdiyinə dair düşüncələrlə də mübarizə aparır. Beləliklə, problem tədricən görülməli olan işdən insanın özünü necə qiymətləndirməsinə keçir.
Bu səbəbdən ertələmə davranışını dəyişdirmək üçün yalnız davranışa deyil, insanın özünə münasibətinə də diqqət yetirmək vacibdir.
Mükəmməlliyyətçilik ertələməyə necə səbəb olur?
İlk baxışda mükəmməlliyyətçilik və ertələmə bir-birinə zidd görünə bilər. Mükəmməl nəticə əldə etmək istəyən insanın işə dərhal başlaması gözlənilir. Lakin bəzi hallarda məhz yüksək standartlar başlamağı çətinləşdirir.
Məsələn, insan hazırladığı təqdimatın qüsursuz olmasını, yazdığı məqalənin hər cümləsinin ideal görünməsini və ya imtahanda bütün suallara düzgün cavab verməyi gözləyə bilər.Belə olduqda iş sadəcə yerinə yetirilməli olan tapşırıq olmaqdan çıxır. O, insanın öz bacarığını, dəyərini və uğurunu sübut etməli olduğu bir sınağa çevrilir.
İnsan düşünə bilər:
“Əgər yaxşı edə bilməyəcəmsə, heç başlamasam daha yaxşıdır.”
“Hər şeyi tam öyrənmədən işə başlamaq olmaz.”
“Nəticə mükəmməl olmayacaqsa, çəkdiyim zəhmətin mənası yoxdur.”
“Başlamaq üçün özümü tam hazır hiss etməliyəm.”
Bu düşüncələr işi görməyi asanlaşdırmaq əvəzinə, onunla bağlı təzyiqi artırır. Nəticədə insan başlamağı təxirə salır və müvəqqəti olaraq uğursuzluq ehtimalı ilə üzləşməkdən uzaqlaşır. Burada fərqləndirilməli məqam var: yüksək standartlara sahib olmaq özlüyündə problem deyil. Çətinlik o zaman yaranır ki, insan mükəmməl nəticə əldə etmək istəyini işə başlamağın şərtinə çevirir.
Belə hallarda faydalı yanaşma mükəmməllik gözləntisini tamamilə aradan qaldırmaq deyil, qüsursuz nəticə əldə etmədən də başlamağın mümkün olduğunu öyrənməkdir.
Uğursuzluq qorxusu və özünə inamsızlıq ertələməyə səbəb ola bilərmi?
Bəzən insan işi görmədiyi üçün deyil, işin nəticəsi ilə üzləşməkdən qorxduğu üçün ertələyir. Məsələn, yeni işə müraciət etmək, elmi məqalə yazmaq, imtahana hazırlaşmaq və ya öz layihəsini təqdim etmək insanın bacarıqlarının başqaları tərəfindən qiymətləndirilməsinə səbəb ola bilər.
İnsan uğursuzluq ehtimalını düşündükdə narahatlıq hiss edə bilər. İşi təxirə salmaq isə həmin nəticə ilə qarşılaşmağı müvəqqəti olaraq gecikdirir.
Burada maraqlı bir psixoloji mexanizm meydana çıxır: insan işə başlamadığı müddətdə uğursuzluğun səbəbini öz bacarıqsızlığı ilə əlaqələndirmək məcburiyyətində qalmır. Özünə belə deyə bilər: “Əslində, vaxtım olsaydı, daha yaxşı nəticə əldə edərdim.” Bu, hər kəsdə eyni şəkildə baş verməsə də, bəzi insanlar üçün ertələmə özünə dair mənfi qiymətləndirmədən qorunma üsuluna çevrilə bilər.
Lakin bu qorunma müvəqqətidir. İş gecikdikcə vaxt azalır, təzyiq artır və nəticə əldə etmək çətinləşir. Nəticədə insanın əvvəlcədən qorxduğu uğursuzluq ehtimalı daha da yüksələ bilər. Bu vəziyyətdə problem yalnız tapşırığın çətinliyi deyil, nəticənin insanın özünə verdiyi qiymətlə necə əlaqələndirilməsidir.
Ertələmə depressiyanın əlaməti ola bilərmi?
Bəli, bəzi hallarda ertələmə depressiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin yalnız işləri təxirə salmağa əsaslanaraq insanda depressiya olduğunu demək mümkün deyil.
Depressiya zamanı insanın enerjisi azala, əvvəllər maraq göstərdiyi fəaliyyətlərə həvəsi zəifləyə, diqqətini toplamaq və qərar vermək çətinləşə bilər. Gündəlik tapşırıqlar belə əvvəlkindən daha çox səy tələb edə bilər.
Məsələn, insan etməli olduğu işin vacibliyini bilir, lakin başlamaq üçün özündə kifayət qədər enerji tapa bilmir. İşlər yığıldıqca günahkarlıq və özünü günahlandırma hissləri artır. Bu hisslər isə fəaliyyətə başlamağı daha da çətinləşdirə bilər.
Belə vəziyyətdə insan özünü tənbəl hesab edə bilər. Halbuki yaşadığı çətinlik aşağı əhval, enerji çatışmazlığı və digər depressiv simptomlarla əlaqəli ola bilər.
Depressiya zamanı ertələmə aşağıdakı təcrübələrlə müşayiət oluna bilər:
Gündəlik işlərə başlamaq üçün həddindən artıq səy tələb olunması;
Diqqəti toplamaqda və qərar verməkdə çətinlik;
Əvvəllər maraqlı görünən fəaliyyətlərə həvəsin azalması;
Davamlı yorğunluq və enerji çatışmazlığı;
İşlər gecikdikcə özünü günahlandırma və dəyərsizlik düşüncələrinin artması.
Bu əlamətlər depressiyaya xas ola bilər, lakin başqa səbəblərlə də əlaqəli ola bilər. Əgər hərəkətə keçməkdə çətinlik uzun müddət davam edirsə, həyatın müxtəlif sahələrinə təsir göstərirsə və aşağı əhval və ya maraq itkisi ilə müşayiət olunursa, psixoloji və ya tibbi qiymətləndirmə faydalı ola bilər.
Hər ertələmə depressiya demək deyil, amma hər ertələməni tənbəlliklə izah etmək də düzgün deyil. Bu vəziyyəti düzgün dəyərləndirmək üçün mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.
Ertələmə ilə mübarizə özünüzü daha çox günahlandırmaqla başlamır
Ertələmək həmişə tənbəllik demək deyil. Bəzən bu davranış uğursuzluq qorxusu, mükəmməlliyyətçilik, narahatlıq, emosional tükənmə, depressiv simptomlar və ya icraedici funksiyalarla bağlı çətinliklərlə əlaqəli ola bilər.
İnsan işi təxirə saldıqda qısamüddətli rahatlıq əldə edə bilər. Lakin bu rahatlıq davranışın təkrarlanmasını gücləndirdikdə ertələmə döngüsü yaranır: iş gecikir, özünü tənqid artır, narahatlıq güclənir və başlamaq daha da çətinləşir.
Bu döngünü dəyişdirmək üçün özünüzə “Niyə bu qədər tənbələm?” sualını verməkdənsə, “Bu işə başlamağı mənim üçün çətinləşdirən nədir?” sualını vermək daha faydalı ola bilər. Çünki bəzən dəyişiklik üçün ehtiyac duyduğumuz şey daha çox təzyiq deyil, problemin səbəbini düzgün anlamaq və ona uyğun strategiya seçməkdir.
Mənbələr:
1. Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94.
2. Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
3. Sirois, F. M. (2023). Procrastination and stress: A conceptual review of why context matters. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), Article 5031.
4. Nie, Z., Wang, X., Zhou, Y., Wang, Y., Li, X., Liu, X., & Gao, X. (2025). The association between procrastination and negative emotions in healthy individuals: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 16, Article 1624094.
5. Suriano, R. (2026). A systematic review on the association between ADHD and procrastination. Research in Developmental Disabilities, 175, Article 105342.