Bədəndən gələn məktublar: nə hiss etdiyimizi niyə gec anlayırıq?
Səkkizinci duyğu – interosepsiya və bədən siqnallarını oxumaq bacarığı haqqında
Bəzən insan bütün günü əsəbi olduğunu düşünür. Hər kəs onu qıcıqlandırır, ən kiçik səs belə dözülməz gəlir. Axşam bir boşqab isti yemək yeyir və çox keçmədən əsəbinin də sakitləşdiyini görür. Məlum olur ki, əsəbilik əslində saatlardır cavabsız qalan aclıq idi.
Halbuki bədən bunu çoxdan bildirmişdi. Sadəcə həmin mesaj vaxtında oxunmamışdı.
Səkkizinci duyğu: bədən heç vaxt susmur
Məktəbdən bəri beş duyğudan danışırıq: görmə, eşitmə, dad, qoxu və toxunma. Lakin bəzi yanaşmalarda, xüsusilə sensor inteqrasiya sahəsində, bu siyahıya daha üç hiss sistemi əlavə olunur. Altıncısı tarazlıq hissidir (vestibulyar sistem). Yeddincisi bədənin məkanda harada olduğunu hiss etməkdir (propriosepsiya). Səkkizinci duyğu isə interosepsiyadır.
İnterosepsiya beynin bədənin içindən gələn siqnalları qəbul etməsi, emal etməsi və onlara məna verməsidir. Ürəyin döyüntüsü, nəfəsin ritmi, mədədəki boşluq, susuzluq, istilik və soyuqluq, əzələ gərginliyi – bunların hamısı məhz bu sistem vasitəsilə beynə çatır. Kelly Mahler də interosepsiyanı “səkkizinci hiss sistemi” adlandırır və onun gündəlik həyatda nə qədər mühüm rol oynadığını vurğulayır.
A. D. (Bud) Craig interosepsiyanı bədənin fizioloji vəziyyəti haqqında daim yenilənən bir hiss kimi təsvir edir. Onun fikrincə, “Özümü necə hiss edirəm?” sualına verdiyimiz cavab məhz bu daxili mənzərəyə əsaslanır. Başqa sözlə, interosepsiya yalnız aclığı və yorğunluğu tanımaq bacarığı deyil. O, insanın özünü hiss etməsinin təməlidir.
Hiss etmək və anlamaq eyni şey deyil
Sarah Garfinkel və həmkarları interosepsiyanın tək bir bacarıq olmadığını göstərirlər. İnsan bədən siqnallarını obyektiv olaraq dəqiq tuta bilər, amma bunun fərqində olmaya bilər. Və ya əksinə, bədəninə çox diqqət yetirdiyini düşünə, lakin siqnalları yanlış oxuya bilər.
Bu səbəbdən “bədənimi hiss etmirəm” deyən insan üçün problem hər zaman siqnalın zəifliyində deyil. Bəzən siqnal gəlir, amma onun adı qoyulmur. Bəzən adı qoyulur, amma ona inanılmır. Bəzən isə o qədər güclü gəlir ki, insan onu təhlükə kimi qəbul edir.
Emosiya bədəndə başlayır
Lisa Feldman Barrettin proqnozlaşdırıcı yanaşmasına görə, beyin bədəndən gələn siqnalları passiv şəkildə qəbul etmir. O, keçmiş təcrübələrə əsaslanaraq bu siqnalların nə demək olduğunu təxmin edir. Emosiya da çox vaxt bu təxminin nəticəsində formalaşır.
Sürətlənmiş ürək döyüntüsü bir insanda “Nəsə pis olacaq” düşüncəsi yarada bilər. Başqasında isə “Həyəcanlıyam, bu mənim üçün vacib bir andır” mənasını daşıya bilər. Bədəndəki dəyişiklik eynidir, ona verilən məna isə fərqlidir.
Buna görə bədən siqnallarını tanımaqda çətinlik çəkən insan emosiyalarını da çox vaxt yalnız onlar artıq güclənəndən sonra fərq edir:
“Bilmirəm, birdən-birə partladım.”
“Hər şey yaxşı idi, sonra nəfəsim çatmadı.”
“Nə hiss etdiyimi soruşanda cavab tapa bilmirəm, içim sanki bomboşdur.”
Bu cümlələrin arxasında çox vaxt “hissizlik” deyil, oxunmamış siqnallar dayanır.
Siqnal nə zaman çox səssiz, nə zaman çox gurultulu olur?
İnterosepsiya hər insanda eyni şəkildə işləmir. Autizm spektrində olan, DEHB diaqnozu olan, uzunmüddətli stress və ya travma təcrübəsi olan insanlarda bədən siqnalları bəzən çox zəif, bəzən də həddən artıq güclü qəbul edilə bilər. Sahib Khalsa və həmkarları da narahatlıq, depressiya, panik ataklar və yemək davranışı ilə bağlı çətinliklər kimi bir çox psixoloji vəziyyətdə interosepsiyanın fərqli işlədiyini vurğulayırlar. Bu sahədə araşdırmalar hələ davam edir.
Bir insan saatlarla su içməyi unuda bilər, digəri isə ürəyinin hər döyüntüsünü təhlükə siqnalı kimi izləyə bilər. Birinci halda bədən sanki çox uzaqdan danışır və səsi güclə eşidilir. İkinci halda isə ən adi bir siqnal belə həyəcan zəngi kimi səslənir.
Hər iki halda söhbət zəiflikdən və ya iradəsizlikdən getmir. Bu, sinir sisteminin daxili məlumatı necə emal etməsi ilə bağlıdır və bu emal tərzi öyrənmə ilə dəyişə bilir.
Məşq bədənə nəzarət etmək deyil
İnterosepsiyanı inkişaf etdirmək bədəni idarə etmək və ya hər siqnala dərhal reaksiya vermək demək deyil. Məqsəd siqnalla insan arasında bir qədər məsafə yaratmaq, onu fərq etmək, adlandırmaq və sonra nə edəcəyinə qərar verə bilməkdir.
Bu prosesdə ən sadə addım gün ərzində qısa fasilələr etməkdir. Bir neçə saniyə dayanıb özünə sadə suallar vermək kifayətdir: “İndi acammı?”, “Susamışammı?”, “Bədənimin harasında gərginlik var?”, “İsti, yoxsa soyuq hiss edirəm?” Bu sualların düzgün cavabı yoxdur. Əhəmiyyətli olan diqqətin bir anlığa içəriyə yönəlməsidir.
Nəfəsi izləmək də bədənlə əlaqə qurmağın ən əlçatan yollarından biridir. İnsan nəfəsini dəyişməyə çalışmadan sadəcə onun harada hiss olunduğuna diqqət yetirə bilər: burun dəliklərində, sinədə, yoxsa qarında. Bəzi araşdırmalarda istifadə olunan ürək döyüntüsünü hiss etmə tapşırığı da gündəlik həyata uyğunlaşdırıla bilər. Lakin burada məqsəd dəqiq rəqəm tapmaq deyil, bədənin səssiz ritmi ilə tanış olmaqdır.
Bir-birinə əks olan hissləri müqayisə etmək də bədən siqnallarını daha aydın tanımağa kömək edir. Əli bir neçə saniyə yumruq şəklində bərk sıxıb sonra yavaşca açmaq, isti və sərin suya toxunmaq, hərəkətdən sonra ürək döyüntüsünün yavaş-yavaş sakitləşməsini izləmək insana gərginliklə rahatlıq, istiliklə soyuqluq arasındakı fərqi daha aydın hiss etməyə imkan verir.
Nəhayət, sözün də öz rolu var. Hissi bədəndə tapıb onu təsvir etmək həmin hissi tanımağı asanlaşdırır: “Sinəmdə ağırlıq var”, “Boğazım sıxılıb”, “Mədəmdə sanki düyün var”. Emosiyanın adı bəzən sonra gəlir. Əvvəlcə bədən öz dilində danışır.
Təhlükəsizlik olmadan diqqət çətindir
Bədənə diqqət yönəltmək hər kəs üçün eyni dərəcədə rahat deyil. Travma yaşamış insan üçün bədən uzun müddət təhlükənin yaşandığı yer ola bilər. Belə hallarda içəriyə baxmaq rahatlıq deyil, narahatlıq yarada bilər.
Bu o demək deyil ki, məşqlər faydasızdır. Sadəcə prosesin daha yavaş, daha kiçik addımlarla və mümkünsə təhlükəsiz bir terapevtik münasibət daxilində aparılmasına ehtiyac olduğunu göstərir. Bəzən diqqəti əvvəlcə bədənin daha neytral hissələrinə, məsələn, ayaqların yerə toxunmasına və ya əllərin istiliyinə yönəltmək daha uyğundur.
Bədənlə barışmaq bir anda baş vermir. İnsan zamanla bədəninin yalnız təhlükə deyil, həm də məlumat, ehtiyac və rahatlıq mənbəyi ola biləcəyini təcrübə edir.
Məktubları açmağa vaxt ayırmaq
Bədən hər gün çoxlu məktub göndərir: “Acam”, “Yoruldum”, “Bu insanın yanında gərginəm”, “Burada təhlükəsizəm”. Onların bəziləri pıçıltı ilə gəlir, bəziləri isə qapını döyür.
İnterosepsiyanı inkişaf etdirmək bütün məktubları dərhal oxumaq və hamısına cavab yazmaq deyil. Bu, heç olmasa onları açmağa vaxt ayırmaq, nə yazıldığını öyrənmək və bədənin səsini yalnız o qışqıranda eşitməmək deməkdir.
Mənbələr
Craig, A. D. (2002). How do you feel? Interoception: the sense of the physiological condition of the body. Nature Reviews Neuroscience, 3(8), 655–666.
Garfinkel, S. N., Seth, A. K., Barrett, A. B., Suzuki, K., & Critchley, H. D. (2015). Knowing your own heart: Distinguishing interoceptive accuracy from interoceptive awareness. Biological Psychology, 104, 65–74.
Barrett, L. F., & Simmons, W. K. (2015). Interoceptive predictions in the brain. Nature Reviews Neuroscience, 16(7), 419–429.
Khalsa, S. S., et al. (2018). Interoception and mental health: A roadmap. Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging, 3(6), 501–513.
Mahler, K. (2015). Interoception: The Eighth Sensory System. AAPC Publishing.